Ik heb het in een eerdere blog gehad over attributiestijlen. Daar wil ik nu nog even op terug komen. Met name over de zelfdienende attributie (self-serving bias). Mensen hebben de neiging successen aan zichzelf toe te schrijven en mislukkingen aan externe factoren. Ik heb jaren in het onderwijs gewerkt en docenten meegemaakt die met goede resultaten zeggen: “Ik heb dit goed aangepakt,” en met tegenvallende resultaten: “Dat komt door het beleid van de directie.” Sommige mensen zoeken oorzaken vooral buiten zichzelf (externe attributie). Dat hoeft niet verkeerd te zijn want omstandigheden spelen natuurlijk een rol. Maar als bijna alle problemen worden toegeschreven aan externe factoren wordt zelfreflectie moeilijker. We hinderen hiermee het proces van ontwikkeling enorm. Er ontstaan uitspraken als: “Ik kan niet functioneren onder dit management, “of, “Mijn ontwikkeling stagneert door de organisatie,” of “Mijn fouten komen door de cultuur.”

Ik heb op een school gewerkt waar geschreven werd over een angstcultuur. Het heeft zelfs de krant gehaald. Heel jammer, want volgens mij was er echt iets anders aan de hand. Mensen beïnvloeden elkaar sterk. Wanneer er binnen een groep vaak wordt gesproken over een angstcultuur kunnen collega’s gebeurtenissen steeds meer door die bril gaan interpreteren. Een kritische opmerking van een leidinggevende kan dan worden ervaren als feedback voor de één, en bewijs van een angstcultuur voor de ander. Dat betekent niet dat er iemand liegt. Mensen kunnen dezelfde gebeurtenis oprecht heel verschillend beleven.

En nu kunnen we het weer hebben over die attitude. De ene leerkracht is tevreden over zijn expertise, geniet van het werk en ontwikkelt zich graag. Bij de ander zijn er problemen. Misschien met de orde of met de resultaten bij de leerlingen. Die tweede zoekt een zondebok (zelfdienende attributie). Als je dan ook nog een boze leerkracht hebt die ergens zijn zin niet heeft gekregen en die zich voorneemt het management zwart te maken en medestanders te vinden, dan is het eind zoek. De ‘goede’ leerkrachten zullen ongehinderd hun werk verrichten. De boze leerkracht zoekt medestanders en zal die vinden bij de minder gelukkige collega’s die ook weer medestanders proberen te vinden. En zo worden directie en bestuur een steeds grotere zondebok, en wordt het verhaal over een angstcultuur steeds spannender. Ik heb vaak tegen collega’s gezegd: “Als je oordeelt, doe dat dan uit eigen ervaring. En niet uit die van anderen.” Ik heb in mijn functie veel met directie en bestuur mogen samenwerken en veel ontwikkelruimte gekregen. Ik heb van die samenwerking genoten en die altijd als goed en professioneel ervaren. En ik heb met veel goede collega’s fijn samen gewerkt. Maar ik ken ook de mopperkonten. In mijn veertig onderwijsjaren ben ik ook die op allerlei plaatsen tegen gekomen. En ik zie ze in de maatschappij. De populisten die zo gemakkelijk hele groepen met zich mee krijgen. Verontwaardiging krijgt meer steun dat nuance. Er is veel ontevredenheid en weinig bereidheid tot compromissen. Maar daar heb ik al een hele blog over geschreven.

Laat ik het nog even hebben over ‘social comparison’. Ik had een hele mooie positie op mijn laatste school. Veel mensen vonden dat prima en daar kon ik ook een goede samenwerking mee hebben om voor de leerlingen het beste te regelen. Maar ook zullen er collega’s geweest zijn die zich onbewust hebben vergeleken. “Waarom krijgt hij die kansen en ik niet.” Dat heeft zich wel eens geuit als kritiek, roddelen en weerstand. Dit raakt weer het verhaal over ‘mindset’, en het onderzoek van Carol Dweck over growth en fixed mindset. Maar ook hier heb ik al een blog over geschreven.

We moeten in ieder geval niet blijven hangen in de vraag: “Wie heeft er gelijk?” maar nieuwsgierig zijn naar: “Hoe komt het dat mensen zo verschillend naar dezelfde situatie kunnen kijken?” Ik denk dat niemand volledig objectief kijkt. We hebben allemaal een bril die gekleurd wordt door: eerdere ervaringen; successen en teleurstellingen; overtuigingen; zelfbeeld; verwachtingen. En het interessante is dat die bril meestal onzichtbaar is voor degene die hem draagt. Ik heb in een presentatie weleens Daniel Ofman en Carol Dwek geïntroduceerd met daarbij de vraag: “Zou het kunnen dan mijn interpretatie niet de enige mogelijke interpretatie is?” Dat lijkt een gemakkelijk gestelde vraag, maar vergt toch wel een hele volwassen vaardigheid. Veel conflicten in teams ontstaan doordat collega’s verschillende betekenis geven aan dezelfde feiten. Een overtuiging en een verwachting kunnen je aangepraat worden. Als je zelfbeeld daar ook nog in meespeelt, en een eventuele teleurstelling, is een mening al snel gemaakt. Analyseren van anderen kunnen veel mensen. Jezelf meenemen in die analyse is veel lastiger.